نگرانی امام رضا(ع) از نعمتهای خدا
نگرانی امام رضا(ع) از نعمتهای خدا
یکى از مهمترین فروعات دین ما، زکات است. در اهمیّت زکات همین بس که در قرآن مجید پس از نماز و همردیف با آن آمده و نشانه ایمان و موجب رستگارى انگاشته شده است.
اهمیت زکات
روزی حضرت امام صادق علیهالسلام آداب و نحوه گرفتن زکات را که در نامه 25 نهج البلاغه آمده است، از قول حضرت امام علی علیهالسلام نقل میکرد، در اثنای آن گریه کرد و فرمودند: «به خدا سوگند حرمتها را شکستند و به کتاب خدا و سنّت پیامبرش عمل نکردند.»(1)
در اهمیت زکات همین بس که یکی از پایههای دین مبین اسلام شمرده شده و به عنوان درمان دردهای اقتصادی جامعه محسوب میشود؛ چنان که اگر برای عضوی از بدن کسی ناراحتیای پیش بیاید او را از حرکت میاندازد، در جامعه نیز اگر گروهی با مشکلات مالی روبهرو شوند، حرکت آن جامعه فلج میشود.
حضرت امام رضا علیهالسلام فرمودند:
«خداوند به من نعمتهایی داده است که دائما نگران آن هستم تا حقوقی را که نسبت به آنها بر من واجب کرده است، پرداخت کنم.
سؤال شد: شما نیز با آن مقام بزرگی که دارید به سبب تأخیر زکات از خدا میترسید؟
فرمودند: بله. چنین است»(2)
زکات هم مانند خُمس موارد معینى دارد. زکات نوعى پرداخت مالى است شبیه به مالیات که به نه چیز تعلق می گیرد طلا، نقره ، گـنـدم ، جـو، خرما، مویز، گاو، گوسفند و شتر.
زکات گندم و جو وقتى تعلق مى گیرد که به آنها گندم و جو گفته شود , وزکات کـشمش وقتى واجب مى شود که انگور مى باشد , و زکات خرما وقتى تعلق مى گیرد که عرب به آن تـمر گوید , ولى وقت ملاحظه نصاب وقت خشکیدن آنها است
در فقه درباره شرایط تعلق زکات به ایـن امـور نـه گـانه و درباره مقدار زکات و درباره مصرف آن که به چه مصارفى باید بـرسـد بـحـث مـی شـود.
در قـرآن زکـات غـالبـا هـمردیف نماز ذکر می شود. در قرآن از مسائل زکات فقط مصارف آن توضیح داده شده است ، آنجا که مى فرماید:
(انما الصدقات للفقراء و المساکین و العاملین علیها والمولفه قلوبهم و فى الرقاب و الغارمین و فى سبیل الله و ابن السبیل .)( (توبه/60)
صـدقـات بـراى نـیـازمـنـدان و تـهـیـدسـتـان و ماموران جمع آورى آنها، و مردمى که باید دل آنـهـا به دست آید، و در راه آزادى بردگان ، و قرض داران و در راه خیرى که به خدا منتهى گردد و مسافران بى توشه مى باشد.(3)
یک قسم از آن مالیات بدن وحیات است که هر سال یک مرتبه در روز عید فطر پرداخت مى شود و تنها بر کسانى که قدرت مالى پرداخت آن را دارند واجب است. یک قسم دیگر، زکات اموال است ، ولى چنین نیست که تمام اموال مردم مشمول این قانون باشد و تنها نُه چیز است که زکات دارد و مى توان آنها را به سه دسته تقسیم کرد:
موارد وجوب زکات (4)
1. غلات، گندم، جو، کشمش و خرما
2. دامها: گاو، گوسفند و شتر
3 - سکه هّا: طلا و نقره
حدّ نِصاب :
زکات این اشیاء در صورتى واجب مى شود که به مقدار مشخصى برسد، که به آن مقدار حد نِصاب مى گویند، یعنى اگر محصولِ به دست آمده و یا تعدادِ دام، از حدّ نصاب کمتر باشد، زکات ندارد.
تمام غلات چهارگانه ، یک نصاب دارد که حدود 850 کیلوگرم است ، بنابراین اگر محصول بدست آمده از این کمتر باشد زکات ندارد.(5)
مقدار زکات غلات
مقدار زکات غلات بستگى به آبیارى آنها دارد که به سه دسته تقسیم مى شود.
1 - محصولى که با آب باران و رودخانه آبیارى مى شود و یا دیمى باشد یک دهم است .
2 - محصولى که با دلو و یا موتور پمپ آبیارى مى شود یک بیستم است .
3 - محصولى که به هر دو طریق ، هم از آب باران یا رودخانه و هم دستى آبیارى شده زکات نصف آن یک دهم و نصف دیگر یک بیستم مى باشد.(6)
مقدار زکات گوسفند:
اوّلین نصاب گوسفند، چهل راس است و زکات آن یک گوسفند مى باشد و گوسفند تا به چهل نرسد، زکات ندارد.(7)
مقدار زکات گاو:
اوّلین نصاب گاو، سى راس است و زکات آن یک گوساله مى باشد که یک سال تمام شده و وارد سال دوّم شده باشد.(8)
مقدار زکات شتر:
اوّلین نصاب شتر پنج راس است و زکات آن یک گوسفند است ، و تا زمانى که تعداد شترها به 26 راءس نرسیده است ، هر پنج شتر یک گوسفند زکات دارد ولى آنگاه که تعداد آنها به 26 رسید، زکاتش یک شتر است .(9)
صدقه در قرآن، در موارد مستحبی نیز به کار رفته و حتی در مواردی مثل مهریه ازدواج نیز از مشتقات همین ماده استفاده شده است
مقدار زکات طلاء و نقره:
نصاب طلا 15 مثقال و نصاب نقره 105 مثقال است ، و زکات هر دو یک چهلم مى باشد.(10)
شرایط وجوب زکات:
زکات در ده چیز گذشته در صورتى واجب مى شود که مال به مقدار نصاب که بعدا گفته مى شود برسد , و آن مال شخصى انسان باشد , و مالک آن آزاد باشد.
اگر انسان یازده ماه مالک گاو و گوسفند و شتر و طلا و نقره باشد ,اگرچه اول ماه دوازدهـم زکـات بـر او واجـب مـى شود , ولى اول سال بعد را باید بعد ازتمام شدن ماه دوازدهم حساب کند.
وجوب زکات در طلا و نقره و مال تجارت مشروط به آن است که مالک در تمام سال عـاقـل و بـالغ باشد , ولى در گندم و جو و خرما و کشمش و همچنین در شتر و گاو و گوسفند مشروط به بلوغ و عقل مالک نمى باشد.
زکات گندم و جو وقتى تعلق مى گیرد که به آنها گندم و جو گفته شود , و زکات کـشمش وقتى واجب مى شود که انگور مى باشد , و زکات خرما وقتى تعلق مى گیرد که عرب به آن تـمر گوید , ولى وقت ملاحظه نصاب وقت خشکیدن آنها است , و وقت وجوب پرداخت زکات در گندم و جو موقع خرمن و جداکردن کاه آنها است , و در خرما و کشمش موقع چیدن آنهاست که اگر از این وقت بدون عذر و با بودن مستحق تاخیر بیافتد و تلف شود مالک ضامن است.
مصرف زکات:
مصرف زکات هشت مورد است که مى شود مصرف کرد:
1 - فقیر، و آن کسى است که درآمد یا موجودى وى کمتر از خرج سالانه خود و خانواده اش باشد.
2 - مسکین ، آنکه به کلّى درمانده و بینوا باشد.
3 - کسى که از طرف امام علیه السّلام یا نائب او مامور جمع آورى و نگهدارى و توزیع زکات است .
4 - براى اُلفت دادن دلها به اسلام و مسلمانان ، مانند غیرمسلمانان که اگر به آنها کمکى بشود، به دین اسلام مایل مى شوند یا در جنگ به مسلمانان کمک مى کنند.
5 - آزاد کردن بردگان .
6 - بدهکارى که نمى تواند قرض خود را بدهد.
7 - در راه خدا، یعنى در کارهایى که نفع آن به عموم مى رسد و مورد رضایت خداست ، مانند ساختن جاده ، پل و مسجد.
8 - مسافرى که در سفر درمانده و خرج برگشت به وطن را ندارد، هر چند در وطن خود فقیر نباشد.(11)
مقایسه زکات و صدقه
لفظ صدقه در قرآن، بسیار آمده است. صدقه نیز همانند زکات، در اصطلاح متشرعه، مفهوم خاصی پیدا کرده و تنها بر کمکهای مالی مستحبی، که شخص وظیفه شناس و متعبد، علاوه بر تکلیف واجب خود، به فقرا میدهد، اطلاق میشود که نقطه مقابل زکات واجب مالی است" اما در قرآن، صدقه نیز همانند زکات، مفهومی بسیار گسترده دارد و علاوه بر صدقات مستحب، بر زکات واجب هم اطلاق میشود. چنان که در این آیه آمده است:
«انّما الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاء وَالْمَسَاکِینِ وَالْعَامِلِینَ عَلَیْهَا وَالْمُؤَلَّفَهِ قُلُوبُهُمْ وَفِی الرِّقَابِ وَالْغَارِمِینَ وَفِی سَبِیلِ اللّهِ وَابْنِ السَّبِیلِ فَرِیضَهً مِّنَ اللّهِ وَاللّهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ»(12)
صدقات تنها برای نیازمندان، مساکین، کارگزاران آن، کسانی که باید دلهاشان را به دست آورد، در راه آزاد شدن بردگان، وامداران، در راه خدا و برای در راه ماندگان باید صرف شود و این فریضیهای است از سوی خداوند و خداوند دانا و حکیم است.
در این آیه، واژه صدقه در مورد زکات واجب به کار رفته و راههای مصرف آن را نیز بر میشمارد.
صدقه در قرآن، در موارد مستحبی نیز به کار رفته و حتی در مواردی مثل مهریه ازدواج نیز از مشتقات همین ماده استفاده شده است:
«وَ ءاتُواْ النَّسَاء صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَهً»(13)
در این جا «صدُقه» به ضم دال، که هم ریشه با صدقه است، بر مهریه زن اطلاق شده است.
میتوان گفت که در مجموع بیش از بیست مورد در قرآن از واژه صدقه و مشتقات آن مانند: تصدق، صدُقه، مصدقین، مصدقات، متصدقین و متصدقات استفاده شده است.
در قرآن درباره صدقه، تعابیر زیبایی آورده شده و یا نتایج جالبی بر آن بار شده که افراد را به آن ترغیب میکند، مثل آن که میفرماید:
«اگر صدقه خود را مخفی بدارید، بهتر است و گناهان شما را جبران میکند و در هر حال، خداوند از کارهای شما آگاه است».(14)
و «با گرفتن صدقه، آنان را پاکیزه گردان».[15]
و «چندین برابر آن را پس خواهند گرفت.»[16]
و «خدا آنان را پاداش میدهد».[17]
و «خداوند برایشان زمینه بخشش و پاداش عظیم فراهم کرده است».[18]
شکوری_گروه دین و اندیشه تبیان
پی نوشت ها:
1- وافی، ج 10، ص 156.
2 - جامع الاحادیث، ج 9، ص 42.
3- استاد مطهری، کلیات علوم اسلامى،ج 3
4- توضیح المسائل امام خمینی (ره )، م 1853.
5- همان ، م 1864.
6- همان ، م 1875 تا 1879.
7- همان ، م 1913.
8- همان ، م 1912.
9- همان ، م 1910.
10- همان ، م 1896 تا 1897.
11- همان ، م 1925.
12- توبه / 60.
13- نساء / 4.
14- بقره / 271.
15. توبه / 103.
16 . حدید / 18.
17 . یوسف / 88.
18 . احزاب / 35.
نظرات ()
